• Mołodycz z dawnych lat

    • HISTORIA WSI MOŁODYCZ

      Mołodycz leży w północno - wschodniej części powiatu jarosławskiego, w województwie podkarpackim, jest najbardziej wysuniętą na północ wsią gminy Wiązownica, położona na prawym brzegu rzeki Lubaczówka, w widłach dwóch jej dopływów: Radawka i Bech. Wieś ze wszystkich stron otoczona jest lasami, które są pozostałościami sięgającej tu niegdyś Puszczy Sandomierskiej. Mołodycz bezpośrednio graniczy z położoną na południe Radawą.

       

      Wieś założona została w zupełnie nowym miejscu („na surowym korzeniu") w 1584 roku, z inicjatywy wojewody sandomierskiego Jana Kostki. Pierwotna nazwa wsi to: „Młodycze".

      W 1594 roku wieś przeszła na własność ks. Anny Ostrogskiej. Po jej śmierci przypadła w udziale Stanisławowi Lubomirskiemu, a następnie w 1642 roku - jego synowi Konstantemu. Następnie przeszła w ręce Sanguszków, a od 1753 roku niezmiennymi właścicielami Mołodycza stali się Czartoryscy. Od samego początku we wsi funkcjonował folwark nastawiony głównie na uprawę zboża. Wywożono je do spichlerza w Nielepkowicach lub do Sieniawy, a następnie spławiano galarmi do Warszawy i Gdańska.

      W 1857 roku wieś liczyła ogółem 1108 osób. Około 1880 r. było ich 1339, z czego 513 to rzymskokatolicy należący do parafii w Radawie.

      Przy końcu XIX wieku przesłał istnieć folwark, a ziemie zasadzone zostały lasem. Osuszono dwa wielkie stawy.

      Przeludnienie wsi było źródłem biedy. Przede wszystkim brak ziemi był przyczyną emigracji ludzi na "roboty" sezonowe do Niemiec, Francji i Prus, a także na pobyt dłuższy do Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej.

      W latach „wielkiej wojny”, szczególnie w 1915 roku, we wsi i okolicy wykopano wiele kilometrów rowów strzeleckich i urządzono inne umocnienia. Najcięższe boje rozgorzały w czasie przełamywania rosyjskiej linii obrony na Lubaczówce. 0 walkach tych pisały ówczesne gazety: „Przejścia między Jarosławiem i Sieniawą broniło czternaście pułków wojsk wyborowych, w tym sławna żelazna brygada Sybiraków. Przeciw nim szturmowała falanga pruska z dwustu tysięcy ludzi, włączywszy w to grenadierów gwardii. Walki wręcz były straszliwe, każdy cel na prawym brzegu Sanu trzeba było okupować krwią. Po stronie rosyjskiej padł generał Raticewicz i dziesięciu komendantów pułków. Przez czterdzieści osiem godzin trwała walka bez najmniejszej przerwy. Rosjanie wypchnięci przez Lubaczówkę, po przybyciu posiłków, wróci li z powrotem. Walka trwa wciąż jeszcze."

      Wieś zniszczona została w około 60%. Na cmentarzu wojennym już na zawsze pozostało około 400 żołnierzy dwóch wrogich armii.

       

      W okresie międzywojennym Mołodycz doszedł do względnej równowagi gospodarczej. Odbudowano spalone gospodarstwa, wybudowano kościół uniezależniając się od parafii w Radawie. Powstały nowe sklepy, czytelnia, dom ludowy, reaktywowano gminę. W1937 roku oddano do użytku nową murowaną szkołę, trwała budowa murowanej cerkwi. Wszystko to przerwał wybuch wojny polsko - niemieckiej. Już 3 września 1939 roku bomby niemieckie zabiły sześciu cywilnych mieszkańców wsi.

      Od 28.IX.1939 roku tereny te znalazły się w granicach zajętych przez armię radziecką a następnie włączone do Zachodniej Ukrainy. Rozpoczęły się aresztowania, wywózki i inne prześladowania, zwłaszcza bogatszych gospodarzy, duchownych, strażników leśnych i innych, którzy bez „większego entuzjazmu" powitali nowe władze.

      Od sierpnia 1941 roku wieś weszła w skład Generalnego Gubernatorstwa, dystrykt Galicja. Po rządach „rasy panów" we wsi pozostały dwie zbiorowe mogiły, kryjące prochy tych, którzy ośmielili się dać schronienie głodnym jeńcom radzieckim i pomnik upamiętniający śmierć w dramatycznych okolicznościach ośmiu spadochroniarzy, leszcze więcej nowych grobów przyniósł konflikt polsko-ukraiński, który najbardziej nasilił się na wiosnę l945 roku.

       

      W potyczkach, walkach oraz zwykłych mordach ginęli zarówno Polacy jak i Ukraińcy. W kwietniu ludność polska uciekała w popłochu do Radawy, Wiązownicy, a po ataku na nią do Jarosławia. Ludność ukraińska chroniła się najczęściej w okolicznych lasach. Większość budynków spalono, spłonął kościół, zniszczono szkołę.

      W lipcu-sierpniu 1945 roku najodważniejsi mieszkańcy zaczęli powracać do wsi wraz z pierwszymi akcjami zbrojnymi wojska polskiego. Nowe władze państwowe przesiedliły na inne tereny mieszkańców uważających się za Ukraińców. Znaczna część wsi przesłała istnieć, zniknęły przysiółki: Chrapy, Piskorze, Zaobodna, Starzyna, Adamce, Warcaby.

      Z 307 przedwojennych gospodarstw rolnych ocalało 85 (31 XII 1948 r.), zamieszkiwało w nich 400 osób.

      Po wojnie Mołodycz powoli goił swoje okrutne rany. Rozpoczęło odbudowę gospodarstw, w domu ludowym uruchomiono szkołę. Zlikwidowana została gmina, a od 1955 roku wieś włączono do Gromadzkiej Rady Narodowej w Radawie. W latach 60-tych, głównie wysiłkiem mieszkańców wsi zbudowano drogę bitą do Radawy. W1971 roku wioska została zelektryfikowana, a w 1997 zbudowano wodociąg. Ochotnicza Straż Pożarna wzbogaciła się o nową remizę.

      Także i budynek szkoły doczekał się wielu remontów i modernizacji. Na podwórku szkolnym funkcjonuje miniskansen z narzędziami rolniczymi, a poddasze szkoły ło muzeum gromadzące materialne siady przeszłości Mołodycza.

      24 września 2004 r. w Mołodyczu - Grobli poświęcony został przez ks. arcybiskupa Józefa Michalika nowy, murowany kościół (proboszcz ks. H. Franków). Wraz z przyjściem nowego proboszcza ks. Jerzego Kopcia rozpoczął się remont starego, drewnianego kościoła wzniesionego w 1716 roku.

      Obecnie wieś liczy około 160 gospodarstw, w których zamieszkuje ponad 650 osób.

       
       

      PRZYRODA

      Mołodycz leży w północno - wschodniej części województwa podkarpackiego. Według podziału Europy na jednostki fizyczno - geograficzne teren wsi leży w obszarze Europy zachodniej, Podobszarze Krajów Alpejsko-Karpackich, Strefie Lasów Mieszanych, prowincji Zachodniego i Północnego Podkarpacia, podprowincji Północnego Podkarpacia, Makroregionie Kotliny Sandomierskiej, prawobrzeżnej zlewni Sanu. Należy do Mezoregionu Płaskowyżu Tarnogrodzkiego.

       

      Zgodnie z regionalizację przyrodniczo-leśną cały obszar wsi położony jest w Krainie Małopolskiej (VI), Dzielnicy Wysoczyzn Sandomierskich (Vl.11), Mezoregionie Płaskowyżu Tarnogrodzkiego (Vl.ll.c).

      Pod względem geomorfologicznym teren Mołodycz leży w Strefie Alpejskiej, Prowincji Kotlin Podkarpackich, Podprownicji Kotlin Podkarpackich Zachodnich, Makroregionie Kotliny Sandomierskiej, Mezoregionie Wysoczyzn Centralnych w Regionie Doliny Sanu.

       

      Wysokość nad poziom morza waha się w granicach od 178 m do 254 m n.p.m.

      Tutejszy klimat należy do typu klimatu pochodzenia atlantyckiego, rejonu klimatycznego podgórskich nizin i kotlin. Klimat ten jest stosunkowo łagodny, o najkrótszej zimie i najdłuższym lecie w kraju. Charakteryzuje się on wysoką amplitudą średnich temperatur miesięcznych wynoszących ok. 21 °C, oraz wysoką średnią temperaturą roczną wynoszącą 8 °C. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec ze średnią temperaturą 18 °C, najzimniejszym - styczeń ze średnią temperaturą - 4 °C. Pokrywa śnieżna utrzymuje się tu przez ok. 70 dni. Okres wegetacyjny trwa 220 przypada na miesiąc lipiec. Suma promieniowania słonecznego wynosi tułaj 63 kcal/cm, co jest najwyższą bezpośredniego promieniowania w Polsce. Panujące wiatry na tym terenie to głównie wiatry południowo-zachodnie i zachodnie. Średnia prędkość wiatru wynosi ok. 2,3-3,5 m/sek.

      Hydrograficznie Mołodycz i okolice znajduje się w dorzeczu I rzędu rzeki Wisły, II rzędu rzeki San, której zlewnię III rzędu stanowi Lubaczówka, a zlewnię IV rzędu - min. Radawka, Ruczałka oraz liczne potoki bez nazwy.

      Ważnym elementem hydrologicznym terenu, z uwagi na właściwości retencyjne, są zespoły stawów rybnych oraz zbiorniki wodne. Istotne znaczenie dla warunków przyrodniczych mają małe, nieregularnie rozmieszczone na w obszarze Mołodycza, bezodpływowe zagłębienia terenu, często zabagnione i wypełnione torfami oraz murszami, pełniące funkcje swoistych nisz ekologicznych.

      Wody gruntowe znajdują się na głębokości 1,50 - 2,00 m. Przy glebach gliniastych i gliniasto -ilastych słabo przepuszczalnych, głębokość zalegania wody waha się w granicach 50-80 cm.

      Tereny Mołodycza znajdują się na morenach trzeciorzędowych okresu lodowcowego tworząc szeregi łagodnie pofałdowanych płaszczyzn morenowych. Moreny czołowe i boczne silnie rozmyte tworzą teren miejscami lekko falisty, gdzieniegdzie spiętrzony wałami i wzgórzami. Gleba powstała z rozmytych chudych gleb polodowcowych jest w przeważającej części silnie spieszczona i zbielicowana. Przeważają piaski krzemionkowe w górnych warstwach na podglebiu gliniastym i gliniasto - ilastym, a w dolinach prarzek - mady narzeczne.

       

      SZKOLNICTWO W MOŁODYCZU

      W większości dokumentów dotyczących najdawniejszych dziejów szkolnictwa w Mołodyczu przyjmuje się, że pierwsza placówka oświatowa na terenie wsi zaistniała w 1838 roku. Bardzo dokładne dane mamy z roku 1841, kiedy to do mołodyckiej szkoły uczęszczało 12 uczniów, a nauczycielem był Leontyn Sereda. Szkoła ta mieściła się w centralnej części Woli Mołodyckiej.

      W 1866 roku na stałe zamieszkał w Wiazownicy książę Jerzy Konstanty Czartoryski o którym Stefan Kieniewicz napisał: „W dobrach swych fundował szkoły, ochronki, czytelnie ludowe”. Większość szkół dzisiejszej Gminy Wiązownica swoje powstanie jemu właśnie zawdzięcza.

      Z każdym rokiem wzrastała liczba uczniów mołodyckiej szkoły, w 1902 r. było ich 147, przy liczbie mieszkańców 1561 (263 domy). Z najdalszych przysiółków dzieci dochodziły do szkoły 7 kilometrów. Obwód obejmował Mołodycz wraz przysiółkami: Chrapy, Piskorze, Zaobidna, Starzyna, Warcaby oraz część wsi Zaradawa: Zastawnie, Kopań, Maczugi, Buczyna, Kaczmarze, Perżyły.

      Wkrótce potem w Mołodyczu-Grobli powstała szkoła filialna prowadzona przez siostry zakonne, zaś w Zastawniach zorganizowano odrębną placówkę. W latach trzydziestych powstała kolejna samodzielna szkoła w Buczynie.

      Od 1893 r. w planie nauczania znajdowały się następujące przedmioty: religia, czytanie, pisanie, język polski, język ruski, rachunki z geometrią, przyroda, geografia z historią, rysunki, śpiew, roboty ręczne i gimnastyka. Rok szkolny trwał od 1 września do 30 czerwca.

      Wiele przeszkód w oświacie wyrządziła I wojna światowa.

      Szkoła w Mołodyczu od 1919 r. funkcjonowała jako trzyklasowa o 3 nauczycielach, a od 15 listopada 1937 r. jako publiczna szkoła powszechna stopnia II.

      1 września 1937 r. dzieci rozpoczęły naukę w nowej murowanej szkole.

      W roku szkolnym 1937/38 do szkoły w Mołodyczu uczęszczało 176 uczniów. W roku następnym 1938/39 było ich 222: w kl. I- 42, II- 41, III-42, IV- 42, V i VI- 56.

      1 września 1939 roku dzieci nie poszły do szkoły. Wybuchła II wojna światowa. W szkole gospodarzyli najpierw Rosjanie, a następnie Niemcy, według których: „nauczanie należy sprowadzić wyłącznie do opanowania prostych działań matematycznych i umiejętności podpisywania się oraz wpajania dzieciom, że przykazanie boże nakazuje w stosunku do Niemców posłuszeństwo, uczciwość, pilność i grzeczność”.

      W roku szkolnym 1944/45 we wszystkich szkołach dzisiejszego Mołodycza promocję uzyskało 317 uczniów.

       

      Rok szkolny zakończył się w kwietniu 1945 roku. Począwszy od tego miesiąca umilkły dzwonki w Szkołach Mołodycza na trzy lata. Naukę wznowiono w 1948 roku. Do szkoły uczęszczało 79 uczniów z kilkunastu roczników. W szkole brakowało podstawowych sprzętów i panowały spartańskie warunki zarówno dla uczniów jak i dla nauczycieli. Bardzo często zmieniała się kadra nauczycielska. Protokoły z posiedzeń Rad Pedagogicznych odzwierciedlają przeobrażenia społeczne, polityczne, problemy, z którymi borykała się społeczność szkoły i wsi w tamtych latach. Popularne było „współzawodnictwo pracy”, podejmowanie zobowiązań z okazji różnych świąt, walka o zmianę świadomości politycznej miejscowego społeczeństwa. Dyrektywy płynęły z góry, ich realizacja była szczegółowo rozliczana.

      16 czerwca 1967 r. pierwszy raz w historii mołodyckiego szkolnictwa, szkołę opuściło 12 absolwentów klasy VIII.

      W związku z nowym podziałem administracyjnym w kraju, od dnia 1 I 1973 r. szkoła w Mołodyczu podlegała Zbiorczej Szkoły Gminnej w Wiązownicy. Do szkoły w Mołodyczu przeniesiono natomiast uczniów klas V-VII z Radawy. Pozostałe klasy w Radawie stały się szkołą filialną Mołodycza.

      Jak wynika z analizy losów absolwentów szkoły, prawie 100% uczniów kończących naukę w latach 70- tych i 80- tych kontynuowało naukę w szkołach średnich Jarosławia, Radymna, Przemyśla, Leska, Sieniawy.

      Szkoła bardzo często brała udział w różnorodnych konkursach przedmiotowych, zawodach sportowych, przeglądach kulturalnych szkół. Wiele ciekawych inicjatyw wnosiła w życie szkoły i wsi drużyna harcerska.

      W dość trudnej sytuacji znalazła się szkoła w latach transformacji ustroju: 1989-1991. Praktycznie brakowało pieniędzy na wszystko. Nie udało się doprowadzić do remontu kapitalnego szkoły. Od 1996 organem prowadzącym dla szkoły stała się Gmina w Wiązownicy. W 1997 r. wykonano w szkole instalację centralnego ogrzewania, wymieniono część instalacji wodnej i kanalizacyjnej, doprowadzono wodę z wodociągu komunalnego. Prawie w każdym roku przeprowadzany jest mniejszy lub wiekszy remont. W budynku szkoły w Mołodyczu znajduje się 6 sal lekcyjnych, pokój nauczycielski, gabinet dyrektora, szatnia sportowa (LZS), biblioteka z pracownią multimedialną, dwa oddziały przedszkolne, dwie pracownie komputerowe, zastępcza sala ćwiczeń, świetlica wraz z zapleczem kuchennym, sanitariaty oraz mieszkanie nauczycielskie. Od 1996 roku funkcję dyrektora szkoły sprawuje Jan Kuca.

       

      PARAFIA NIEPOKALANEGO SERCA NMP W MOŁODYCZU

       

      Parafia oficjalnie uznana została przez Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego 13 maja 1927 roku. 22 X 1912 r. w Mołodyczu-Grobli poświęcona została ochronka ufundowana przez rodzinę książąt Czartoryskich, w której rozpoczęły swoją działalność siostry ze Zgromadzenia Sióstr Służebniczek NMP – Starowiejskich. 8 listopada 1913 r. poświęcono dobudowaną do ochronki kaplicę. W 1915 r. po spaleniu się kościoła parafialnego w Radawie, proboszczowie parafii Radawa, do której należał Mołodycz mieszkali w ochronce i aż do 1921 r. sprawowali tu swoją posługę . W latach 1922 – 1925 obok ochronki w Mołodyczu-Grobli został zbudowany drewniany kościół pod wezwaniem Najświętszego Serca Jezusa.

      W latach 1922-23 opiekę duszpasterską sprawował tu proboszcz z Zapałowa ks. Józef Czerkies i proboszcz z Radawy ks. Henryk Domino. Pierwszym proboszczem w Mołodyczu był ks. Franciszek Reising, pracujący w parafii w latach 1924 – 1936. Jego następcą był ks. Marcin Stec, który parafię w Mołodyczu objął w 1936 r. i pracował tu do swej śmierci. Zmarł w 1942 r. na silne zapalenie płuc, jakiego nabawił się, wchodząc spocony do studni po wrzucony tu we wcześniejszym czasie zegarek. Został pochowany w centralnym miejscu parafialnego cmentarza, a na jego grobie parafianie usypali znacznych rozmiarów mogiłę. Według relacji długoletniego kościelnego Piotra Saramaka, rodzina księdza nie chciała się zgodzić na pochówek w Mołodyczu, ale ostatnia wola proboszcza była jednoznaczna. Na pytanie siostry zakonnej opiekującej się chorym, gdzie chce być pochowany, odpowiedział krótko: „Tam gdzie owce tam i pasterz”.

      Następcą ks. Marcina Steca był ks. Zbigniew Chimiak, który pracował tu do 30 marca 1945 r., kiedy to, w związku z zaostrzającym się konfliktem polsko-ukraińskim, opuścił parafię wraz z siostrami zakonnymi. Największe nasilenie bratobójczych walk w tym rejonie miało miejsce na wiosnę 1945 r. Walki te przyniosły wiele tragedii i śmierć niewinnych ludzi, których bardzo często jedynym przewinieniem było to, że urodzili się Polakami bądź Ukraińcami.

      W czasie potyczki w dniu 13 kwietnia 1945 r., około godz. 14, w Mołodyczu - Grobli w ogniu stanął kościół pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa poświęcony 10 czerwca 1926 r. przez biskupa Anatola Nowaka . Drewniany kościółek, kryty gontem spłonął całkowicie.

      Po wojnie w zamian za spaloną świątynię władze przekazują parafii opuszczoną cerkiew w Mołodyczu – Kupinie, która pełni funkcję kościoła parafialnego do 2004 r.

      W 1963 r. Służba Bezpieczeństwa udaremnia pierwszą po wojnie próbę budowy nowej świątyni podjętą przez ówczesnego proboszcza ks. Władysława Świstowicza.

      W 1972 r. ks. biskup Ignacy Tokarczuk poświęca odremontowany drewniany kościół z 1716 r. (byłą cerkiew) w Mołodyczu – Kupinie. W 2009 r. w kościele zostaje przeprowadzony generalny remont. 28 maja 1987 r. poświęcona zostaje kaplica pod wezwaniem Matki Kościoła wybudowana przy plebani w Mołodyczu – Grobli.

      12 listopada 2002 r. w Mołodyczu – Grobli, w pobliżu, gdzie stał spalony w 1945 r. kościół, rozpoczyna się budowa nowej murowanej świątyni pod wezwaniem Niepokalanego Serca Najświętszej Marii Panny. Kościół zostaje konsekrowany 24 września 2004 r. przez ks. arcybiskupa Józefa Michalika.